Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Krośnieńskiej, którego statut zatwierdzono oficjalnie w 1958 roku, jest najstarszą w naszym mieście organizacją społeczno-kulturalną. Powstało ono na fali popaździernikowych przemian dzięki przedsiębiorczej aktywności miejscowego środowiska (do 1973 roku funkcjonowało pod nazwą - Stowarzyszenie Przyjaciół Ziemi Krośnieńskiej).

Z informacji zamieszczonej w kronice naukowej, jaką prowadził wówczas nowo powstały w Krakowie kwartalnik "Małopolskie Studia Historyczne" wiadomo, że zebranie założycielskie, na którym wybrano władze i uchwalono regulamin, odbyło się 15 października 1957 roku. Inicjatorem przedsięwzięcia był dr Antoni Lorens, znany lekarz i aktywny społecznik. Ówcześni działacze Stowarzyszenia, planujący pracę w pięciu sekcjach - ekonomicznej, historycznej, artystycznej, imprezowej, planowania - zakładali, że corocznie będą obchodzić Dzień Krosna, połączony ze zjazdami absolwentów miejscowych szkół średnich, ogólnokształcących i zawodowych. Przewidywali także opracowanie historii miasta i wydawanie drukiem "Roczników Ziemi Krośnieńskiej".

Blisko 40 lat później można śmiało stwierdzić, że Stowarzyszenie ma swoją historię. Jest bowiem nieprzerwanie funkcjonującym ogniwem w życiu lokalnym i w ogólnopolskim ruchu regionalnych towarzystw kultury. Krośnieńska organizacja, która początkowo koncentrowała uwagę na pracach związanych z obchodami Tysiąclecia Państwa Polskiego, w miarę upływu czasu poszerzała spektrum zainteresowań i rozwinęła nowe formy działalności. Jej dokonania trzeba uznać za cenny kulturotwórczy wkład w najnowszą historię miasta i okolicy.

21 września br. w Muzeum Okręgowym odbyło się Walne Zebranie organizacji, na którym podsumowano działalność władz w ostatnim okresie (1993-1996), wytyczając równocześnie kierunki na najbliższą kadencję. Nadarza się więc sposobność, by w oparciu o materiały sprawozdawcze i inną dokumentację przybliżyć mieszkańcom Krosna choćby cząstkę wiedzy o społeczności miłośników oraz ich aktualnej pracy na rzecz lokalnego środowiska.

* * *

 Stowarzyszenie (liczy 501 członków) działa w macierzystym oddziale, zrzeszającym obecnie 172 osoby. Na jego czele stoi Zarząd Główny, a funkcję prezesa pełni od 1987 roku mgr polonistyki Adolf Marczak. Organizacja ma także oddziały terenowe w Krakowie (od 1973 r.), Warszawie (od 1974 r.) i Wrocławiu (od 1992 r.). Posiadają one autonomiczne zarządy. W ostatnich latach Zarządowi Oddziału krakowskiego przewodniczy prof. dr hab. Artur Bęben (z Akademii Górniczo-Hutniczej), w Warszawie funkcję tę przejął niedawno mgr inż. Alfred Ostafil (po mgr Marii Winiarz i płk. Tadeuszu Zborowskim), a we Wrocławiu prezesem jest od początku mgr Kazimierz Oleś.

Stowarzyszenie zrzesza osoby związane pochodzeniem, zamieszkaniem lub sympatią z regionem krośnieńskim. Zróżnicowana problematyka dotycząca spraw "małej ojczyzny" grupuje miłośników, którzy reprezentują odmienne zainteresowania zawodowe i środowiska pracy. Dlatego wśród członków organizacji znajduje się miejsce dla każdego, komu bliski jest region i komu droga jest idea działalności społecznej dla dobra lokalnego środowiska.

Organizacja, obejmując różne problemy, przede wszystkim z zakresu nauki, kultury i sztuki, stara się wyjść w swej służebnej działalności naprzeciw ogólnospołecznym zainteresowaniom i oczekiwaniom. W tym względzie spełnia tak doniosłe i potrzebne zadanie animatora życia kulturalnego. Wydaje się bowiem, że zarówno miłośnicy, jak też w ogóle mieszkańcy miasta i regionu, ciągle potrzebują mocnego, bardziej osobistego zakorzenienia w glebę miejscowych tradycji. Stąd, jak podkreślono w sprawozdaniu, działalność organizacyjna i programowa nakierowana była głównie na kształtowanie uczuciowych związków z naszą ziemią i właściwie pojętego patriotyzmu lokalnego. Dla jednych (…) członków jest to ojczyzna miejsca pracy i życia, a nierzadko i swych korzeni; dla innych - skupionych w pozakrośnieńskich oddziałach - ojczyzna swych korzeni, młodości i stałych powrotów.

Niewątpliwie najchętniej podejmowaną i najbardziej widoczną formą pracy była działalność oświatowa (odczyty, sesje, spotkania, imprezy), poprzez którą popularyzowano i wzbogacano wiedzę o ludziach i historii regionu. W ostatnich latach członkowie Stowarzyszenia wygłosili w Krośnie 14 prelekcji i odczytów, zorganizowali wieczór autorski poetki Bronisławy Betlej oraz 2 sesje popularnonaukowe - Z problemów ekologicznych regionu krośnieńskiego (1994) i Pamięci artysty malarza Stanisława Kochanka (1995: wspólnie z Muzeum Okręgowym). Dużym zainteresowaniem cieszyła się promocja monografii poświęconej historii przemysłu naftowego (z prelekcją redaktora naukowego prof. dr. Ryszarda Wolwowicza). Wiele razy miłośnicy występowali z odczytami i referatami w oddziałach zamiejscowych (głównie w Krakowie), w instytucjach upowszechniania kultury, szkołach i organizacjach. W tym szeroko zakrojonym działaniu czynni byli: Jan Czajkowski, Zdzisław Gil, Andrzej Kosiek, Adam Krzanowski, Józef Kusiba, Tadeusz i Zdzisław Łopatkiewiczowie, Adolf Marczak, Stefan Musiał, Stanisław Pomprowicz, Zygmunt Rygiel, Stanisław Steliga, Marian Terlecki.

Cennym efektem działalności i pracy grona miłośników były udane przedsięwzięcia wydawnicze o charakterze naukowym i popularnonaukowym. W tym zakresie trzeba przypomnieć opublikowanie III tomu monograficznego wydawnictwa Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu (1995). Zamieszczono w nim 16 artykułów i opracowań, a autorami 5. z nich byli członkowie Stowarzyszenia (o przedsięwzięciu pisaliśmy szerzej w numerze 7/47 "KK"). Uroczysta promocja książki z udziałem Grupa miłośników przy zabytkowym kościele w Haczowie - 1995 r. Fot. Zdzisław Gil profesorów - Stanisława Cynarskiego (UJ) i Władysława Lubasia (UŚ) oraz grupy autorów, wydawcy i przedstawicieli władz krośnieńskich przybliżyła tę pozycję licznie zebranym uczestnikom. Staraniem Stowarzyszenia ukazały się także wydawnictwa - Geneza i rozwój Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" w Krośnie pióra Beaty Łopatkiewicz (1993) i Dwory i dworki z Krośnieńskiego autorstwa Zdzisława Gila (1995). Natomiast tylko pośrednio Stowarzyszenie uczestniczyło w wydaniu zbiorku utworów poetyckich Jana Stanisława Lipińskiego Mam ten gest (1996) oraz II tomu Słownika Biograficznego Cichociemnych, którego autorem jest Krzysztof Andrzej Tochman (1996). W uzupełnieniu sygnalizowanej działalności należy zaznaczyć, że miłośnicy regionu publikowali również książki, artykuły, tomiki poezji oraz współpracowali z czasopismami krajowymi i regionalnymi, wzbogacając swoimi badaniami i pracą twórczą dorobek miasta i regionu.

Istotnym elementem działalności społecznej organizacji było też poznawanie dziedzictwa kulturalnego połączone z troską o zabytki oraz podtrzymywanie więzi miedzy członkami oddziału macierzystego (styczniowe spotkania noworoczne, wspólne zwiedzanie obiektów i miejsc historycznych). We wrześniu natomiast gromadzono się corocznie w celu pogłębienia więzi i współpracy z przedstawicielami środowisk pozakrośnieńskich (imprezy Na rodzinnej ziemi, połączone z wycieczką krajoznawczą i ogniskiem). Stowarzyszenie kontynuowało również współpracę z miejscowymi władzami, instytucjami kultury i oświaty, zakładami pracy, dążąc do pozyskania pomocy w celu - niekiedy wspólnej - realizacji niektórych przedsięwzięć programowych.

* * *

Przemawia prof. Artur Bęben. W głębi: Halina Tenerowicz, Adolf Marczak i Marian Terlecki. Fot. Zdzisław Gil Z kronikarskiego obowiązku należy odnotować, iż Walne Zebranie - w uznaniu wieloletniej i aktywnej działalności na rzecz organizacji i regionu krośnieńskiego - podjęło uchwałę o nadaniu "Honorowego Członka Stowarzyszenia". Tytuł ten otrzymali: Artur Bęben, Kazimierz Habrat, Zofia Taborska, Edmund Tutsch, Kazimierz Zając (z Oddziału krakowskiego); Krystyna Kołodziejska, Zofia Łomżyńska, Jan Trznadel, Tadeusz Zborowski (z Oddziału warszawskiego); Kazimierz Oleś z Wrocławia - w uznaniu zasług związanych z powołaniem Oddziału i działalnością jako prezesa; Jan Buczyński, Jadwiga Cząstka, Jan Deptuch, Wanda Kubit, Adolf Marczak, Zygmunt Rygiel, Stanisław Steliga (z Oddziału krośnieńskiego).

Miłym akcentem były okolicznościowe adresy, które na ręce prezesa skierowali - wojewoda krośnieński Piotr Komorowski (wraz z medalem pamiątkowym przypominającym moment powstania województwa) oraz wicewojewoda Stanisław Jucha (wraz z albumem Karpaty Wschodnie). Wręczył je Andrzej Prugar, dyrektor Wydziału Kultury, Sportu i Turystyki UW w Krośnie. Także w imieniu prezydenta miasta i władz Krosna podziękowania i życzenia przekazał ustnie Wiesław Wołek, naczelnik Wydziału Spraw Obywatelskich w Urzędzie Miejskim.

Natomiast smutnym obowiązkiem było uczczenie pamięci tych członków, którzy zmarli w okresie kadencji. Pożegnano bowiem Stanisława Grochmala, Jerzego Lęcznara, Czesława Nowotarskiego, Jana Zycha (z Krakowa), Bronisława Baszę, Stanisławę Guzik, Weronikę Jackowską, Ludwikę Oberc, Adama Rolińskiego, Jana Stolarzewicza, Jana Kazimierza Szeptyckiego (z Warszawy), Władysława Beka, Bronisława Ciułę, Leszka Kryssę (z Wrocławia) oraz Feliksa Balcerzaka, Stanisława Bieleckiego, Ferdynanda Dzisiowa, Józefa Koblę, Stanisława Kochanka, Wandę i Stanislawa Koczarskich, Edwarda Szewczaka i Helenę Szubrę (z Oddziału w Krośnie).

 Reedycja za: A. Kosiek, Miłośnicy "małej ojczyzny", "Kurier Krośnieński", nr 10/62 z 30 października 1996, s. 3.